Rozkwit oświecenia polskiego wiąże się z osobą króla Stanisława Augu¬sta Poniatowskiego. Wokół osoby władcy i wspierającej go rodziny Czartoryskich skupiła się wówczas grupa działaczy i pisarzy zmierzających do prze¬budowy i unowocześnienia państwa.
Próbom reformy przeciwstawiła się konfederacja barska (1768-1772). Byt to patriotyczny i religijny ruch szlachecki, protestujący przeciwko rosyjskiej interwencji w Polsce i zarazem wrogi królowi, wszelkim przemianom ustrojowym oraz społecznym (w tym przede wszystkim równouprawnieniu innowierców). Konfederaci bronili daw¬nej, sarmackiej Polski, dla której nie było już miejsca na mapie XVIII-wiecznej Europy. Poezja tego tragicznego ruchu, w którym szczery patriotyzm mieszał się często z fanaty¬zmem i prymitywizmem, odwoływała się do tradycji barokowej liryki religijnej.
Zgodnie z założeniami epoki środowisko królewskie widziało drogę do reformy politycznej i społecznej w powszechnym oświeceniu umysłów, w walce z przestarzałym modelem kultury szlacheckiej. Przedmiotem ataku oświeconych stał się więc staroświecki sarmatyzm, kultywujący fałszywe prze¬konanie o wyższości szlacheckiego społeczeństwa nad innymi klasami i na¬rodami. Wyśmiewano więc bezlitośnie wynaturzone szlacheckie obyczaje i formy życia politycznego (np. liberum veto), przestarzały, oparty na przesą¬dach obraz świata, nietolerancję religijną, napuszony i zanieczyszczony przez łacinę język.
Niezwykle istotną rolę odgrywały w tym czasie nowe bądź zmodernizo¬wane instytucje oświatowe i kulturalne. Jest to okres burzliwego rozwoju czasopiśmiennictwa, publicystyki, teatru i szkolnictwa.