Pontyfikat św. Piusa X jest jednym z najbardziej istotnych okresów we współczesnych dziejach Kościoła katolickiego. Można nawet powiedzieć, że w okresie tych kilkunastu lat na początku minionego stulecia ogniskują się wszystkie te zjawiska, które stanowią o trwałości doktryny Kościoła w dobie nowożytnej i odgrywały ogromną rolę w późniejszym starciu się idei ciągłości i zmiany w Kościele. W pełnym sensie tego słowa, nie tylko w sensie historycznym, ale przede wszystkim w znaczeniu ideowym jest to pontyfikat przełomu XIX i XX wieku. Z jednej strony papież kontynuował linię swych poprzedników, występując przeciwko różnym formom liberalizmu i tendencjom reformistycznym, które zrodziły się poza Kościołem w dobie rewolucji we Francji i za jego pontyfikatu znajdowały spory odzew nawet wśród przedstawicieli duchowieństwa katolickiego, a z drugiej strony liberalizm ten osiągnął tak znaczny wpływ, że nie powiodło się całkowicie jego stłumienie, a więc mógł później ponownie dochodzić do głosu w bardziej subtelnej formie np. jako tzw. „nowa teologia” za pontyfikatu Piusa XII. Rozwijający się prąd reformistyczny był następnie (już na II Soborze Watykańskim) głównym nurtem aggiornamento Jana XXIII i Pawła VI. W ciągu panowania św. Piusa X w Kościele widzimy zatem dwie tendencje toczące spór już od samego początku XIX stulecia, dostrzegamy konflikt, który trwa do dzisiaj. Jest to walka zwolenników radykalnych reform z obrońcami tradycyjnego porządku. Nie bez powodu największa współcześnie integrystyczna organizacja przeciwna reformom nosi imię Bractwa Kapłańskiego św. Piusa X.
Giuseppe Sarto, przyszły papież św. Pius X urodził się dn. 2 czerwca 1835 r. we wsi Riese w diecezji Treviso w Górnej Italii na terenie prowincji weneckiej. Był synem wiejskiego listonosza. Studiował w Padwie. Po przyjęciu święceń kapłańskich (1858 r.) przyszły papież pełnił przez kilka lat obowiązki wikariusza w Tombolo i proboszcza w Salzano. Następnie został kanonikiem i kanclerzem kurii diecezjalnej w Treviso. Pełnił także obowiązki kierownika duchowego w seminarium. W r. 1884 został biskupem Mantui, a w r. 1893 kardynałem i patriarchą Wenecji, gdzie zasłynął wieloma zdrowymi reformami mającymi na celu odnowienie i pogłębienie życia naukowego i religijnego. Leon XIII nazwał go „najbardziej ukochanym z biskupów”.
Z wyborem kard. Sarto na papieża związany jest ważny polski epizod. Podczas wyboru następcy Leona XIII na Stolicę świętą w 1903 r., na konklawe odbywającym się od dn. 31 lipca w Kaplicy Sykstyńskiej w kolejnych głosowaniach zebranych kardynałów największe poparcie zebranych uzyskiwał Marian kardynał Rampolla del Tindaro, sekretarz stanu za panowania Leona XIII. Gdy okazało się, że może niebawem być wybrany na papieża, polski kardynał z zaboru austriackiego Jan Puzyna, biskup krakowski, w imieniu cesarza Franciszka Józefa I (1830-1916) zgłosił 2 sierpnia weto przeciwko tej kandydaturze, powołując się na starodawne prawo cesarskie jako katolickiego monarchy. Cesarz obawiał się profrancuskiej orientacji kard. Rampolli. Zastrzeżenie to spowodowało pewną zmianę preferencji wyborczych wśród uczestników głosowania. Wskutek tego największe poparcie uzyskał kard. Sarto, który został ostatecznie wybrany na papieża w dniu 4 sierpnia.
Wybór imienia przez nowego zastępcę Chrystusa na ziemi, będący nawiązaniem m. in. do pontyfikatu św. Piusa V, zdecydowanego przeciwnika Reformacji, a także do dwóch papieży prześladowanych przez rewolucjonistów (Piusa VI i Piusa VII) oraz do ostatniego papieża będącego władcą świeckim na terenie Państwa Kościelnego, Piusa IX, wyznaczył jasny program ideowy nowego biskupa rzymskiego w dziedzinie doktryny i jej praktycznego zastosowania.