Czym jest realizm krytyczny w historii literatury?

Widoczne w literaturze czeskiej drugiej połowy XIX wieku tendencje realistyczne zyskały wyraźnie wsparcie w układzie stosunków, jaki kształtował się w latach osiemdziesiątych. szerzył się wówczas kryzys polityczny: narastała sprzeczność między burżuazją a ruchem demokratycznym, co budziło dążenie do krytycznej rewizji dotychczasowych założeń ideowych. Krytycyzm ten miał silne oparcie w środowisku naukowym wszechnicy praskiej, rozdzielonej w 1882 r. a uniwersytet czeski i niemiecki. Wybitnym przedstawicielem tego ruchu był Tomasz Garrigue Masaryk profesor filozofii na uniwersytecie czeskim, założyciel pisma krytyczno – literackiego „Atheneum” (1883 – 1893). Organem prasowym tego krytycznego ruchu stał się założony w 1886 r. „Czas”.

Rewizja ideowych założeń ruchu czeskiego nie mogła pominąć literatury, która od dawna była czynnikiem wzmacniającym organizm państwowy. Jednak współcześnie stwierdzono osłabienie jej funkcji, jej zasięg społecznego oddziaływania zmalał. Postulowano zatem literaturę ściśle związaną ze współczesnym życiem narodowym – nie piękno ale prawda miała być dominantą dzieła literackiego.

W dyskusji o realizmie wiele miejsca zajmowały uwagi o literaturze francuskiej i rosyjskiej. Czeska adaptacja realizmu miała kompromisowe piętno – mogła służyć także konserwatywnym tendencjom, nacechowana była utylitaryzmem. Zamiast realizmu krytycznego postulowano realizm „etyczny”, „idealny”, „umiarkowany”, metodę realistyczna sprowadzano głównie do prawdziwości szczegółów i zewnętrznej strony zjawisk, do bezpośredniej obserwacji i wiarygodności sytuacji.

Pod koniec toczonej w czasopismach dyskusji ukazał się artykuł prof. estetyki na uniwersytecie praskim, Otokara Hostinskiego, O realizmie artystycznym. Stwierdził, że dylemat „prawda czy piękno” jest sztuczny, bo prawda artystyczna jest elementem estetycznym.

Dyskusja o realizmie oddziaływała na twórczość prozaików i dramaturgów, wśród nich:
Jan Herben (1857 – 1936) założycieli redaktor „Czasu”, występował przeciw klerykalizmowi, zacofaniu umysłowemu, zakłamaniu politycznemu i nacjonalizmowi. W twórczości literackiej był rzecznikiem realizmu zaangażowanego w problemy społeczno – moralne, podziwiał Turgieniewa. Utwory Obrazki morawskie 1889 r., Dzieci ze Słowacka 1890, Na wsi 1893, główne dzieło: powieść – kronika o wolnym i luźnym toku akcji Do trzeciego i czwartego pokolenia 1889 – 1892.

Maciej Anastazja Slimacek – 1860- 1913, chemik, pracował przez jakiś czas w cukrowniach, następnie osiadł w Pradze, był redaktorem czasopisma Svetozor. Debiut książkowy: Z kroniki biednych 1884, motyw przewodni: los robotnika. Kolejne: Z opuszczonych miejsc 1887, Przy krajarkach 1888, Dusza fabryki 1894. Światła przeszłości 1901, Głodne serca 1904. Największe dzieło: zbiór opowiadań: Z notatek studenta filozofii Filipa Korinka 1893-97.
Dramaty Franciszka Ksawerego Svobody 1860 – 1943: Prądy życia 1892, Rozkład 1893 – przyjął w niech zasadę determinizmu, chciał ukazać wpływ środowiska na charakter ludzki. Powieść Rozkwit 1898 – kronika rodu chłopskiego w trzech kolejnych generacjach: rolniczej, kupieckiej i inteligencji twórczej. Rzeka 1908 – powieść opisująca praskie środowisko mieszczańskie.

Poezja wciąż zajmowała czołowe miejsce – nadal tworzyli Neruda, Cech, Sladek, Vrchlicky. Pod wpływem nacisków ze strony krytyki realistycznej poezja zaczęła przejmować niektóre cechy prozy, zrodziły się tendencję do epickiego i przedmiotowego traktowania tematu, do osłabienia elementów romantycznych i ukazywania powszedniego oblicza rzeczywistości. Zaowocowało to obfitością „obrazków rodzajowych z życia” i „figurkowych” portretów. Tematyka na ogół była banalna, liczne idylle drobnomieszczańskie, obrazki z życia robotników. Od takiej twórczości nie stronili starsi, lecz szczególne upodobanie mieli w niej młodzi poeci,, m.in.: Antoni Klastersky 1866 – 1938 Pieśni z pracy 1891, Pola i lasy 1892, Motywy praskie 1893.